Gród na Górze Chełmo

„… Chełm, góra w ziemi sieradzkiej (…), cała skalista, położona ponad wsią tejże nazwy, niedaleko od miasteczka Przedbórz położona, wznosząca się taką wysokością, że w jasny dzień widoczne są z niej Sandomierz, Olsztyn, Miechów, Częstochowa, Piotrków, Kalwaria i wiele innych miast; ma na sobie kościół murowany i siedmioma głębokimi fosami otoczony, fundowany przez Piotrka, komesa ze Skrzynna”

To dość luźne tłumaczenie (bynajmniej nie moje) fragmentu Chorografii Długosza, w którym kronikarz opisuje najważniejsze góry Królestwa Polskiego. Opis o tyle ciekawy, że jest najstarszym zachowanym, dotyczącym obiektu w Chełmie. Liczbę długoszowych fos otaczających kościół uznałem swego czasu za symboliczną, myląc się wielce. Ostatnie nasze badania, wykonane w ramach programu dofinansowanego przez MKiDN, miedzy innymi dzięki analizie pomiarów LiDAR, wykazały, że w terenie rzeczywiście zachowało się siedem linii fos, którym towarzyszyły wały. Wyniki badań geofizycznych dowiodły, że systemy obronne obiektu były jeszcze bardziej złożone, a pomiary zawartości fosforu dość jednoznacznie wskazują, iż obiekt najpewniej był zamieszkany, a procesy osadnicze miały tam charakter bardzo intensywny.

DSC_0245Badania w Chełmie nie były łatwe. Geofizyka w warunkach leśnych nie jest łatwa. W tej sytuacji okazuje się, że „ręczne” gradiometry znacznie lepiej sobie radzą niż wielosondowe kombajny na kółkach…

DSC_0234Pomiary łączyły się z przedzieraniem przez chaszcze…

DSC_0439Pomiary elektrooporowe były jeszcze trudniejsze. Wielkie brawa należą się zdeterminowanej ekipie P. Wronieckiego (zdjęcia powyżej są jego autorstwa).

2013-11-11 11.17.22Badanie fosforowe też nie było najłatwiejsze – podłoże stanowi tutaj skalna zwietrzelina nie ułatwiająca odwiertów. Powierzchniówki w opadłych liściach i ściółce nie były ani szczególnie łatwe, ani nadmiernie skuteczne…

Pomimo wszelkich problemów udało się uzyskać sporo nowych informacji, do czego w równej mierze przyczyniła się całkiem gabinetowa (a więc ciepła, sucha i spokojna) analiza pomiarów LiDAR, jak i trudne prace terenowe.

Najbardziej fascynującym aspektem grodziska w Chełmie są jego olbrzymie rozmiary. Jego powierzchnia przekraczała 11 ha, co czyni obiekt największym w Polsce Centralnej i jednym z większych w skali kraju. Znacząco przewyższają go jedynie wielkie grody Małopolski, z którymi łączy go szereg podobieństw (nie tylko w skali założenia, ale także stopniu złożoności wieloczłonowego układu).

chelmo1Próba rekonstrukcji założenia oparta o wyniki ostatnich badań. Za dobrą monetę przyjęto przekaz Długosza o istnieniu na szczycie Góry kościoła. Podkładem jest współczesny, nierekonstruowany Numeryczny Model Terenu. Utrwala on znaczące przekształcenia góry do jakich doszło w ciągu ostatnich kilkuset lat, kiedy to funkcjonowały tutaj kamieniołomy.

Góra Chełmowa

Góra Chełmowa, to nie tylko największa góra, ale też prawdziwa archeologiczna zagadka Polski Centralnej. Badania przeprowadzone tam w trybie ratowniczym w latach 1955-1956 dały asumpt do wysuwania teorii dotyczących domniemanej kultowej funkcji znajdującego się tam grodziska. Miałoby ono być obiektem kultu w typie znanych z rejonu Gór Świętokrzyskiego rozległych grodzisk, o licznych liniach wałów, wzniesionych z kamienia (Góra Dobrzeszowska, Święty Krzyż, Góra Grodowa w Tumlinie). Niestety – wszystkie one są nadal słabo poznane, podobnie zresztą jak wały na Górze Chełmowej.

Obiekt spod Radomska jest na prawdę duży – to pięc linii wałów widocznych w terenie, zachowanych miejscami do wysokości 5 m, obejmujących ponad 9 ha obszaru. Jest to największe grodzisko wczesnośredniowieczne w dzisiejszym województwie łódzkim.

Badania prowadzone na niewielką skalę przez Janinę Kamińską wykazały funkcjonowanie obiektu w okresie państwa piastowskiego. Z tego samego okresu pochodzą zapewne liczne, ujawnione w trakcie badań powierzchniowych osady otaczające górę, z położonym na niej grodziskiem.

Widok na centralną część grodziska w Chełmie.

Skłon wału grodziska z widoczną zagłębioną płytką „fosą”.

Na terenie Góry Chełmowej, już od wczesnego średniowiecza prowadzono eksploatację złóż kamienia. Stąd jej stoki pokryte są pochodzącymi z różnych okresów historycznych wyrobiskami po dawnych kamieniołomach.

Uszkodzony cios kamienny w jednym z wyrobisk – pozostałości po kamieniołomie.

Współczesny kamieniołom w południowej części Góry. Eksploatacja kamienia stanowi zagrożenie dla wczesnośredniowiecznych struktur. Jeden z wałów grodziska znajduje się niebezpiecznie blisko krawędzi kamieniołomu.

Obiektowi zagrażają też takie tajemnicze dziury. Czyżby dzikie wykopaliska? Czego szukają kopacze? Cennych materialnie przedmiotów raczej nie znajdą, za to zniszczenie cennych nawarstwień jest stratą nieodwracalną.

Już wkrótce na blogu pojawić się powinien tekst, który przygotowałem do zbioru prac poświęconych Górze Chełmowej i jej okolicom. Zbiór zawierać będzie głównie artykuły antropologów kultury i etnologów, ale pojawi się też historyk i archeolog. Wszystko ukaże się w wydawnictwie Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi.