Paderborn

Wycieczki szlakiem niemieckiej architektury średniowiecznej ciąg dalszy. Dzisiejszy przystanek – Paderborn.

Gród założony przez Karola Wielkiego w 776 r., na miejscu starszej, saskiej osady, u źródeł rzeki Pader. Był nie tylko ważnym strategicznie punktem kontrolującym świeżo opanowane tereny saskie, ale także jedną z rezydencji frankijskich władców, którą opatrzono wpierw drewniano – ziemnym wałem obronnym i fosą, później (od 778 r.) murem. Właściwą rezydencję stanowił murowany budynek królewskiej auli i towarzyszący mu kościół św. Salwatora. W 799 r. wyświęcono w tym miejscu obszerną, karolińską bazylikę stanowiącą siedzibę biskupa.

W początkach XI w., w okresie sprawowania funkcji biskupiej przez Maiwerka wzniesiono nową katedrę ottońską wraz z zabudowaniami monasterium kanonickiego oraz nowym pałacem (pfalzem). Olbrzymia budowla o wymiarach 16,20 x 44,5 m mieściła aulę (salę) i zespół zabudowy wraz  kaplicą św. Bartłomieja. Katedra była później znacząco przebudowana w stylu późnoromańskim i wczesnogotyckim w XIII wieku i później, uzyskując obecne, zasadniczo gotyckie formy kościoła halowego.

Plan zbiorczy reliktów architektury karolińskiej i ottońskiej odkrytych na terenie grodu Paderborn (wg S. Gai 2006).

Romański kościół św. Ulryka z XII – XIII w. (tzw. Gaukirche), położony nieopodal katedry. Widok na prezbiterium.

Westwerk – masyw zachodni katedry NMPanny i św. Liboriusza, z ok. 1220 r. Olbrzymi masyw kwadratowej wieży, flankowanej dwoma mniejszymi, okrągłymi wieżyczkami schodowymi stanowi znakomity przykład późnoromańskiego budownictwa.

Portal południowy katedry, zwany rajskim portalem, pomieszczony w portyku, to kolejny przykład kunsztu późnoromańskich architektów i rzeźbiarzy.

Romańska krypta, pod chórem katery w Paderborn.

Na północ od katedry znajduje się rekonstrukcja zabudowań cesarskiego pfalzu, wzniesiona na fundamentach rozpoznanych w trakcie wykopalisk z lat 70. XX w.

Wnętrze auli pałacowej. To oczywiście całkiem nowa rekonstrukcja, pozwala jednak dobrze wyobrazić sobie jak mogła wyglądać sala, w której Henryk II przyjmował posłów i wyprawiał uczty dla dworu. Takich siedzib cesarz miał znacznie więcej, rozmieszczonych na obszarze całego kraju, ze szczególnym zagęszczeniem na terytorium Saksonii i Górz Haarzu. Rządy sprawował wędrując między nimi (co opisuje łacińskie określenie rex ambulans). Wczesnośredniowieczne monarchie Europy środkowej nie miały jednej stolicy…

Oryginalna, zachowana sala cesarskiego pfalzu. Wrażenie robi niesamowite, zwłaszcza, że do połowy zalana jest wodą, podsiąkającą z pobliskich źródeł.

Wnętrze kościoła św. Bartłomieja. Wyświęcony w 1017 r. stanowił część zespołu sakralno – rezydencjonalnego w Paderborn. Stanowi dobrze zachowany i wyjątkowy przykład budownictwa ottońskiego – jest najstarszą położoną na północ od Alp budowlą kościelną, w której zastosowano układ halowy (a więc taki, w którym wszystkie nawy mają tą samą wysokość).

Abdinghofkirche – kościół klasztoru św. św. Piotra i Pawła. Obecna budowla pochodzi zasadniczo z ok. 1015 r. i została wzniesiona z inicjatywy biskupa Mainwerka. Ulegała później, w 2 połowie XI i w XII wieku dalszym przebudowom.

Busdorfkirche, kościół klasztpru kanoników regularnych, wyświęcony w 1036 r. Początkowo była to budowla centralna, wzniesiona na planie krzyża greckiego, z ośmioboczną nawą na skrzyżowaniu krótkich naw. Z tej najstarszej fazy pochodzą dwie okrągłe wieżyczki schodowe, pochodzące z masywu zachodniego. Obecna wieża zachodnia z portalem wejściowym powstała po rozbudowie XII – wiecznej. Całość była jeszcze przekształcona w późnym średniowieczu i w XVII wieku. Do kościoła przylegają dobrze zachowane, romańskie krużganki klasztorne.

Aquileia – zespół patriarchalny

Akwileja to stare rzymskie miasto, które olbrzymie znaczenie zyskało w okresie późnego Imperium. Już wkrótce po ogłoszeniu edyktu tolerancyjnego w Mediolanie, biskup Teodor z Akwilei zorganizował tutaj ważny ośrodek wczesnego kościoła. Choć Akwileja przeżywała okresy upadku, spowodowane najazdami Wizygotów (401/402 – 408 r.), Hunów (452 r.), Ostrogotów (489 r.) i Longobardów (568 r.) oraz długotrwałym sporem z Grado o miejsce sprawowania władzy patriarszej, znaczenie ośrodka było nadal wysokie. Potęgę ośrodka w XI w. zbudował patriarcha Poppon, potwierdził zaś budując państwo patriarsze (lenno cesarskie) Sieghard. Upadek miasta wiązał się z dominacją wenecką w XV w. Ostatecznie patriarchat zlikwidowano w 1751 r. Dzisiaj w niewielkim miasteczku obok reliktów rzymskich można podziwiać resztki chwały patriarchatu Akwilei.

Zespół biskupa Teodora (zm. 319). Zespół składał się z dwóch kościołów: pierwszy (a) służył najprawdopodobniej zgromadzeniom społeczności chrześcijańskiej (ecclesia), drugi przeznaczony był dla katechumenów – nieochrzczonych, pragnących wstąpić do wspólnoty. Oprócz obu auli, zespół składał się z baptysterium (1) wyposażonym w basen chrzcielny oraz kilku pomieszczeń, w tym sali (2) wykorzystywanej do przeprowadzania bierzmowania (co zwykle następowało jednocześnie z chrztem).

Fragment mozaiki z budowli teodoriańskiej. Przedstawienie dobrego pasterza.

Około połowy IV w., biskup Fortunacjan zastąpił starszy kościół nową bazyliką (a). Była to trójnawowa, kolumnowa budowla, z ołtarzem i podwyższonym chodnikiem (solea). Poprzedzał ją podłużny narteks (przedsionek, 2) i czworoboczne atrium (5). Budowli towarzyszyło nowe baptysterium. Nadal używana była druga teodoriańska aula, aż do końca IV lub początku V w., kiedy także ona została zastąpiona przez nową budowlę. Także tutaj zrealizowano okazałą, trójnawową bazylikę kolumnową (b), z przedsionkiem (3) i zespołem dodatkowych pomieszczeń łączących ją z kolejnym baptysterium. Był to ośmiokątny budynek, z czterema absydami w układzie krzyżowym, mieszczący także ośmiokątny basen chrzcielny.

Kolumny bazyliki północnej z 2 połowy IV w.

Drugie baptysterium zespołu patriarchalnego, z 2 połowy IV w.

Trzecie baptysterium zespołu patriarchalnego z końca IV i początków V w., przekształcone w IX w.

Na miejscu południowej bazyliki, w IX w. patriarcha Maksencjusz wzniósł nową bazylikę, pozostawiając starsze baptysterium (3). Kościół ten w początkach XI w. został przebudowany po wcześniejszych zniszczeniach przez patriarchę Poppona (konsekracja w 1031 r.). Z materiału pozyskanego z rzymskich budowli wzniesiono campanillę – wolno stojącą dzwonnicę (1). We wnętrzu bazyliki zbudowano niewielkie, koliste sanktuarium Grobu Pańskiego (2). Dzisiejszy kościół to w swoim zasadniczym zrębie właśnie budowla Poppona, przekształcona w XIV wieku (dodano gotyckie fryzy oraz ostrołukowe arkady międzynawowe i drewniane sklepienie). W XV w. dokonano przekształceń prezbiterium (pozostawiając jednak starsze, romańskie mury magistralne, sklepienie i freski).

Zespół patriarchalny. Na pierwszym planie budynek baptysterium połączony z położoną dalej bazyliką.

Bazylika patriarchalna – widok wnętrza ku zachodowi.

Bazylika patriarchalna – sanktuarium Grobu Pańskiego.

Bazylika patriarchalna – krypta wschodnia pochodząca z kościoła biskupa Maksencjusza (IX w.)

Bazylika patriarchalna – tron biskupi w absydzie wschodniej.

Akwileję odwiedza umiarkowana liczba turystów. Miasteczko jest dzisiaj na prawdę niewielkie. Oprócz zespołu patriarchalnego (wstęp do bazyliki i baptysterium jest bezpłatny, opłaty uiszcza się za wejście do krypty i pawilonu archeologicznego) można tu oglądać relikty portu, forum i innych budowli rzymskich. Niestety w sporej mierze niezbyt zadbanych i dość kiepsko eksponowanych. Poza tym jest jeszcze Muzeum Archeologiczne i Muzeum Paleochrześcijańskie z reliktami kolejnej wczesnochrześcijańskiej budowli z IV/V w. (Basilica di Monastero). To drugie bardzo krótko otwarte, więc może warto zacząć właśnie od niego…

Concordia Sagittaria – zespół wczesnochrześcijański

Concordia Sagittaria jest obecnie niewielką mieścinką, położoną w pobliżu nieco większej, lecz również szerzej nieznanej miejscowości Portogruaro, na obszarze Veneto. Dzisiejsze schludne, acz niewielkie miasteczko nie dorównuje starożytnemu znaczeniu rzymskiej kolonii Julia Concordia, która była znaczącym ośrodkiem prowincji X Venetia et Histria. W okresie wczesnochrześcijańskim, w IV wieku, była Concordia siedzibą biskupa, miejscem wzniesienia znaczącego zespołu episkopalnego.

Około roku 340 wzniesiono w Concordii pierwszy kościół – martyrium poświęcone męczennikom (4), którzy zginęli w okresie prześladowań inicjowanych przez cesarza Dioklecjana (do 304 r.). Budynek wzniesiono na planie trikonchosu (treflowym). W jego centrum znalazło się krzyżowe zagłębienie mieszczące relikwie. W póxniejszym okresie obiekt został powiększony w kierunku zachodnim, przed dodanie bazylikowego, trójnawowego korpusu (5) i budynku z kamienną posadzką (6).

Widok na relikty martyrium. Widoczne kolumny bazylikowego korpusu i starszy nieco trikonchos.

Wnętrze trikonchosu z krzyżową wnęką na relikwie.

Pomiędzy 381 a 389 r. na miejscu starszej zabudowy późnorzymskich domów wzniesiono dużą bazylikę (3), z wewnętrzną absydą poświęconą Świętym Apostołom. Kościół był konsekrowany w roku 391 przez patriarchę Akwilei. Wnętrze pokryto mozaikami (zachowały się na posadzkach), w absydzie znalazł się tron biskupi, przed nim ołtarz i prowadzący do niego, podwyższony chodnik (solea) i związana z nim ambona. Całość poprzedzało czworoboczne atrium. W późniejszym okresie dobudowano do zespołu katedralnego aneksy zawierające groby (7, 8).

Relikty ołtarza bazyliki Świętych Apostołów, widok w kierunku wschodnim, na absydę.

Widok na absydę kościoła, z mozaiką i tronem biskupim. Widoczne są dwie fazy murów absydy. U schyłku VI wieku kościół odbudowano po zniszczeniach z okresu najazdu Attyli i powodzi z 589 r.

Rzeźbiona, plecionkowa płyta z drugiej fazy kościoła.

W X w. wzniesiono w Concordii nową katedrę, obok starszego kościoła, poświęconą świętemu Szczepanowi. Ten właśnie kościół, po przebudowach z XIII wieku jest użytkowany do dzisiaj. Jedynym zachowanym elementem tej romańskiej budowli jest campanilla z 1150 r. (1) i baptysterium (2), o którym więcej innym razem…

Wczesnochrześcijański zespół architektoniczny Concordii jest doskonale eksponowany w skansenie archeologicznym położonym nieopodal katedry. Wstęp jest darmowy. W samym miasteczku wyeksponowano również inne elementy dawnej rzymskiej kolonii (m.in. most, mury obronne, relikty term i domów).